Europa importeert jaarlijks grote hoeveelheden grondstoffen zoals metalen, plastics en chemicaliën, terwijl binnen de EU aanzienlijke hoeveelheden secundaire grondstoffen beschikbaar zijn, maar niet ten volle worden benut. Dat kan beter, vindt de Europese Commissie. Ze denkt met een efficiënter afvalbeleid de afhankelijkheid van landen als China, Rusland en de VS te verminderen en daarmee de Europese strategische autonomie te versterken.
Eenvoudig en goedkoop
Sommige lidstaten hebben een tekort aan capaciteit, bijvoorbeeld voor de verwerking van gemengd huishoudelijk afval of specifieke materialen. De Commissie onderzoekt hoe de interne Europese afvalmarkt eenvoudiger kan functioneren. Gedacht wordt aan een ‘groene lijst’ voor bepaalde soorten niet-gevaarlijk afval, waardoor het vervoer tussen EU-landen makkelijker wordt. Ze wil afvalstromen eenvoudiger en logischer maken, zodat recycling goedkoper wordt en afval op de meest duurzame plek wordt verwerkt - zelfs als dat buiten de EU-grenzen is, denk aan de EFTA-landen (IJsland, Liechtenstein, Noorwegen en Zwitserland).
Bestaande capaciteit
Kortom: de Commissie wil dat de bestaande recycle en verbrandingscapaciteit beter wordt benut. Dat is zeker geen nieuwe gedachte, want ze heeft al in 2017 richtlijnen gegeven over energieterugwinning uit afval en het zoveel mogelijk gebruiken van reeds geplande of bestaande capaciteit in omringende landen in plaats van het bouwen van nieuwe afvalenergiecentrales. Europa heeft tot 2035 naar schatting 41 miljoen ton extra verbrandingscapaciteit nodig om te voorkomen dat brandbaar restafval nog wordt gestort.
Buurlandentoets
Prof. Dr. Elbert Dijkgraaf, Hoogleraar empirische economie van de publieke sector Erasmus Universiteit, wees eerder op de noodzaak om afvalstort een halt toe te roepen: ,,Voor het tegengaan van klimaatverandering is van belang dat afval niet gestort, maar verbrand wordt - na optimalisatie van preventie en recycling. Meer storten leidt tot meer broeikasgassen en een nog warmere aarde.” Energiedeskundige Martien Visser, senior fellow bij het Center for International Energy Policy (CIEP), is het met Dijkgraaf eens. „De afvalbranche opereert internationaal. Dan moet je niet met een nationale kop bovenop Europese regelgeving komen.” Visser pleit voor een ‘buurlandentoets’, want: „Anders ondermijn je het gelijke Europese speelveld.” Ook CE Delft roept op om Europees samen te werken om het storten van afval te voorkomen: ‘Voor een maximale voorkoming van CO2-uitstoot wordt beleidsmakers aangeraden om de beschikbare recycling- en waste-to-energy-capaciteit in de EU27 en het Verenigd Koninkrijk optimaal te benutten’.
Waardevolle grondstoffen
Nederlandse afvalenergiecentrales hebben voldoende capaciteit om een klein deel van het Europese afvalverwerkingstekort te kunnen opvangen. In theorie. Want stijgende nationale heffingen, denk aan de afvalimportheffing, verbrandingsbelasting en CO₂-heffingen, leiden ertoe dat de concurrentiepositie van Nederlandse verwerkers verslechtert en afvalstromen verschuiven naar landen met lagere kosten (Waste Matters). Het gevolg: de bestaande Nederlandse infrastructuur wordt niet optimaal benut en Nederland verliest waardevolle grondstoffen die bij nascheiding uit (buitenlands) afval gewonnen had kunnen worden, ook verliest ons land duurzame warmteproductie die uit dit afval had kunnen worden gemaakt ter vervanging van geïmporteerd aardgas.
Hogere kosten
De EU kondigt aan in Q3 2026 in de Circular Economy Act een betere benutting van secundaire grondstoffen, restafval en circulaire handel in Europa mogelijk te maken (Environment). Maar door de nationale heffingen draagt Nederland minder goed bij aan een goed functionerende interne Europese afvalmarkt dan het zou kunnen doen. Terwijl Nederland zelf wel gebruik maakt van die interne markt om afval te exporteren. Door de hoge nationale heffingen (hoge kosten voor aanbieders) vindt er hier minder verwerking van buitenlands afval plaats en dat leidt tot meer afvalstort en dus hogere methaanuitstoot in andere landen. Daarnaast gaan waardevolle grondstoffen en duurzame warmte die uit het afval kunnen worden gehaald voor ons land verloren en nemen door de hogere lasten de kosten voor burgers en bedrijven toe.
In de Voorjaarsnota 2026 kan het Nederlands beleid nog op tijd in lijn worden gebracht met de aangekondigde EU Circular Economy Act zodat Nederland solidair kan samenwerken in een Europese afvalmarkt.