De nieuwe Deense wet heeft als doel het creëren van een efficiëntere, duurzamere en marktgerichte sector. De maatregelen zijn ingrijpend: van verplichte aanbesteding tot het verzelfstandigen van gemeentelijke afvalenergiecentrales (AEC’s). De Deense koerswijziging biedt waardevolle inzichten voor Nederland, dat met vergelijkbare vraagstukken worstelt. Zo is het ministerie van Infrastructuur en Waterstaat (IenW) van mening dat er bij Nederlandse AEC’s sprake is van overcapaciteit. Ook is IenW ervan overtuigd dat we naar een volledig circulaire economie gaan en dat we daardoor in de toekomst minder AEC-capaciteit nodig hebben.
Het leidde tot een ontmoedigingsbeleid. Met afvalimportheffingen wil het ministerie de hoeveelheid buitenlands restafval afremmen (op de koop toenemend dat er in Europa meer gestort wordt). Daarnaast zetten nationale verbrandingsbelastingen, bovenop Europese heffingen, de sector verder onder druk. Hoe ziet de toekomst van afvalenergiecentrales eruit? En hoe gaan we zorgen dat er in onzekere tijden toch investeringen in noodzakelijke CO2-afvang van de grond komen?
Het roer ging om
In Denemarken speelde dezelfde discussie. Deense verbrandingsinstallaties kampten met overcapaciteit en waren vaak afhankelijk van afvalimport. Aangezien gemeenten zowel eigenaar als opdrachtgever waren, ontbraken sterke prikkels voor efficiëntie en innovatie. De Denen hebben nu het roer omgegooid. De nieuwe wet bepaalt dat gemeenten niet langer zelf bepalen waar hun restafval wordt verbrand en zijn verplicht via een openbare Europese aanbesteding het aan de markt over te laten.
Daarmee wordt de sector opengesteld voor concurrentie, iets wat volgens de Deense overheid moet gaan leiden tot lagere tarieven en efficiëntere bedrijfsvoering. In Denemarken worden alle gemeentelijke verbrandingsinstallaties verzelfstandigd; ze moeten concurreren op prijs, efficiëntie en milieuprestatie. Inefficiënte installaties zullen capaciteit moeten afbouwen of sluiten.
Oneerlijke concurrentie
Afvalexperts zien in de Deense hervorming ook kansen voor Nederland: een efficiëntere markt, lagere kosten voor burgers, minder afhankelijkheid van importafval en sterkere prikkels voor recycling. Net als in Denemarken is ook in Nederland een aantal afvalverbrandingsinstallaties in handen van gemeenten, wat leidt tot een onduidelijke scheiding tussen publieke en commerciële belangen.
Zo worden er nu vraagtekens geplaatst bij het voornemen van de gemeente Utrecht om zonder openbare aanbesteding te besluiten om afval te laten verwerken bij afval- en energiebedrijf HVC waardoor de concurrentie buitenspel wordt gezet. En dat terwijl HVC ook contracten sluit met bedrijven om commercieel afval te verwerken en daarmee zelf ook op de markt concurreert.
In Denemarken is zo’n onwenselijke situatie niet langer mogelijk. Het Deense model sluit nauw aan bij de Europese regels rond inbesteding en aanbesteding. De Europese Unie stelt namelijk strikte voorwaarden aan situaties waarin gemeenten diensten mogen toewijzen aan hun eigen bedrijven; in Europa is aanbesteding namelijk de norm. Doordat de Denen volledig op aanbesteding overstappen, verdwijnt daar alle juridische onzekerheid. Daar kunnen de burgers in Utrecht vooralsnog alleen maar van dromen.
Realistische route
De nieuwe Deense wet laat zien dat de afvalsector efficiënter, duurzamer, marktgerichter en meer kostenbewust kan worden ingericht. Voor Nederland kan dit een realistische route zijn om overcapaciteit te beperken, EU-aanbestedingsrisico’s te verkleinen, circulariteit te bevorderen, investeringen in verduurzaming zoals CO2-afvang van de grond te krijgen, publieke en commerciële rollen te scheiden en de kosten voor burgers te verlagen.